Zwrot „zrównoważony rozwój” robi zawrotną karierę, tak jak wcześniej słowo „ekologiczny” odmieniany jest przez wszystkie przypadki w najróżniejszych kontekstach. Czym więc jest tenże zrównoważony rozwój (ZR)? Na początek warto zadać sobie pytanie, czym jest rozwój w ogóle. Otóż podając za słownikiem PWN, jest to „proces przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych” oraz „sposób rozwijania się zdarzeń w czasie”. Rozwój (gospodarczy, społeczny itp.) jest w centrum zainteresowania polityków, naukowców i zwykłych ludzi na całym świecie.

Rozwój nie jest równomierny nie tylko w obrębie jednego miasta, czy państwa ale tym bardziej w różnych obszarach świata. Pociąga to za sobą nierównomierny stopień użytkowania bogactw środowiska naturalnego. Równocześnie rozwój gospodarczy, jako cel ludzkich działań, nie okazał się panaceum na wszystkie problemy trapiące ludzkość, co więcej powoduje on niektóre negatywne zjawiska m.in. degradację środowiska naturalnego, a co za tym idzie obniżenie jakości życia i problemy zdrowotne mieszkańców.

Mając w coraz większym stopniu na uwadze te problemy, w grudniu 1969 r. sesja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych przyjęła tzw. Raport U Thanta (rezolucja nr 2398 jako „Problems of human environment”). Raport ten zwracał uwagę na najpoważniejsze zagrożenia środowiska naturalnego i na konieczność podjęcia wysiłków ludzkości na rzecz poprawy jego stanu. Równocześnie podjęto decyzję, że odbędzie się konferencja „Człowiek i jego Środowisko„. Ta tocząca się w czerwcu 1972 r. w Sztokholmie Konferencja Narodów Zjednoczonych była kamieniem milowym w pojmowaniu i definiowaniu zrównoważonego rozwoju. Jednym z efektów, poza Deklaracją Sztokholmską, był raport pod wiele mówiącym tytułem „Tylko jedna Ziemia”.

Pierwotnie powyżej wspomniana Konferencja miała koncentrować się na ochronie środowiska, zauważono bowiem, że stopień jego wykorzystania i degradacji staję się zgubny także dla samego człowieka. Szybko okazało się, że kraje uboższe widzą problemy dla rozwoju w znacznie mniejszym stopniu w kwestiach środowiskowych. Priorytetowe były dla tych państw zagadnienia społeczne i gospodarcze. Z połączenia tych punktów widzenia stworzone zostały podwaliny pod pojęcie zrównoważonego rozwoju – rozwoju społecznego i gospodarczego z poszanowaniem środowiska w którym tenże rozwój zachodzi. Chociaż Deklaracja Sztokholmska nie była aktem wiążącym (a deklaratywnym) uważa się, że stanowi ona podwaliny współczesnego prawa ochrony środowiska.

Szersze rozwinięcie koncepcji zrównoważonego rozwoju nastąpiło w tzw. Raporcie Brundtland, nazywanym tak od nazwiska Gro Harlem Brundtland – przewodniczącej Światowej Komisji Środowiska i Rozwoju ONZ. Definicja przyjęta w tym dokumencie brzmi: „Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie” („Nasza Wspólna Przyszłość”, Światowa Komisja ds. Środowiska i Rozwoju, 1987). Definicja ta, pomimo upływu lat i dalszego rozwoju tej koncepcji, jest często traktowana jako podstawowa i nadal jest często stosowana.

Kolejnym ważnym krokiem w propagowaniu idei zrównoważonego rozwoju i budowaniu jego siatki pojęciowej była „Konferencja w Rio de Janeiro” – Szczyt Ziemi (Konferencja Organizacji Narodów Zjednoczonych „Środowisko i Rozwój”). Odbyła się ona w czerwcu 1992 r – 20 lat po Konferencji Sztokholmskiej. Konferencja ta, była znaczącym impulsem do wprowadzania zrównoważonego rozwoju w życie. W ramach Konferencji przyjęto 5 dokumentów, z czego dwa wprost dotyczą ZR – Deklaracja z Rio w sprawie środowiska i rozwoju oraz Agenda 21. Deklaracja w sprawie środowiska i rozwoju (tzw. „Deklaracja z Rio„, wersja PL) – obejmuje 27 zasad dotyczących ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju. Deklaracja ta podkreśla już w pierwszej zasadzie, że człowiek stoi w centrum zrównoważonego rozwoju. Była ona znaczącym krokiem we wprowadzaniu ZR do dokumentów międzynarodowych.

Agenda 21 (ang. Action Programme – Agenda 21) jest kluczowym dokumentem Konferencji w Rio, rozwinięciem przyjętych w Deklaracji zasad. Jest planem działań dla Narodów Zjednoczonych i państw. Działania te mają być prowadzone w sposób uspołeczniony i włączać lokalne społeczności. Warto zwrócić uwagę, że tak jak w przypadku samego zrównoważonego rozwoju, w przypadku Agendy, samo jej tworzenie i dążenie do realizacji jest już osiąganiem celu. Agenda 21 zawiera 40 rozdziałów podzielonych na 4 części:
1. Zagadnienia społeczne i ekonomiczne;
2. Ochrona i zarządzanie zasobami naturalnymi w celu zapewnienia trwałego i zrównoważonego rozwoju;
3. Wzmacnianie roli głównych grup społecznych i organizacji;
4. Możliwości realizacyjne;

Wiele postanowień Agendy 21 dotyczy działań lokalnych, jeden z rozdziałów skierowany jest wprost do lokalnych władz – rozdział 28 (Wykorzystanie inicjatywy władz lokalnych w realizowaniu zaleceń Agendy 21). W rozdziale tym władze te uznane jako „szczebel administracji publicznej najbliższy społeczeństwu” zobowiązane są do tworzenia lokalnych Agend 21, w konsultacji ze społeczeństwem. W działania na rzecz tworzenia lokalnych Agend 21 zaangażowała się Międzynarodowa Rada na rzecz Lokalnych Inicjatyw Środowiskowych – Lokalne Władze na rzecz Zrównoważenia (ICLEI).

Światowy Szczyt Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu, odbył się w 2002 r., 10 lat po Konferencji w Rio, stąd często nazywany jest „Rio+10″. Głównym przedmiotem obrad był zrównoważony rozwój. Jego efektem były dwa dokumenty: Plan Implementacji oraz Johannesburska Deklaracja o Zrównoważonym Rozwoju.

Jak widać, koncepcji zrównoważonego rozwoju, poświęcano coraz więcej uwagi. Niestety nadal często mylnie traktowany jest on jako synonim ochrony środowiska. Dodatkowo, poza częstym niezrozumieniem pojęcia, problemem pojawiającym się w Polsce jest niejednolite tłumaczenie anglojęzycznego terminu „sustainable development”, jako „rozwój zrównoważony” albo „rozwój samopodtrzymujący”, „rozwój trwały”, czy „ekorozwój”.

Czym więc jest zrównoważony rozwój? Przede wszystkim zrównoważony rozwój jest nie tylko celem działań co raczej procesem, jest to rozwój gospodarczy i społeczny z poszanowaniem środowiska w którym zachodzi i mający długotrwały horyzont czasowy. W głównej mierze rozwój zrównoważony kładzie nacisk na rozwój jakościowy a nie ilościowy. Warto tu wspomnieć skąd wzięła się pierwotnie idea zrównoważonego rozwoju, a mianowicie z XIX w gospodarki leśnej – jeśli chcesz długofalowo gospodarować lasem, nie wycinaj więcej drzew niż posadziłeś. Celem jest więc dobra jakość życia ludzi (dobrobyt), środowisko jest podstawą do osiągnięcia tego celu a gospodarka narzędziem dzięki któremu można ten cel osiągnąć. Kluczowe są nie tylko konieczne do zaspokojenia potrzeby ale także ograniczone możliwości ich zaspokajania, głównie związane z pojemnością środowiska („nie wycinajmy więcej drzew niż posadziliśmy”).

Celem zrównoważonego rozwoju jest więc dobrobyt społeczny, rozumiany jako możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb, nie tylko „tu i teraz” ale także przez przyszłe pokolenia (solidarność międzypokoleniowa) i przez innych „współzamieszkujących” Ziemię, także w krajach rozwijających się (tzw. Globalne Południe) – jest to solidarność wewnątrzpokoleniowa.

Kolejnym filarem zrównoważonego rozwoju (poza wymienionymi dobrobytem i solidarnością) jest bezpieczeństwo, rozumiane jako bezpieczeństwo ekologiczne (np. biologiczne, chemiczne, sanitarne itp.) oraz bezpieczeństwo żywnościowe, zdrowotne, demograficzne i socjalne i energetyczne.

W Polsce zrównoważony rozwój zyskał rangę konstytucyjną. Artykuł 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej mówi: Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.

Na istotność jego znaczenia wskazuje fakt umieszczenia tegoż zapisu już w pierwszym rozdziale Konstytucji. Dodatkowo przyjęcie terminu „zrównoważony rozwój” (spośród możliwych innych, wymienionych wcześniej), ujednolica stosowanie go w naszym języku prawnym.

Koncepcja zrównoważonego rozwoju jest też wielokrotnie przywoływana w ustawie Prawo ochrony środowiska (Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r.), warto przytoczyć tu znajdującą się w tejże Ustawie definicję (Art. 3, ustęp 50): Zrównoważony rozwój – rozumie się przez to taki rozwój społeczno gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń.

Dokumentami wielokrotnie powołującymi się na zrównoważony rozwój są „Krajowa Polityka Ekologiczna Państwa w latach 2009-2012 z perspektywą do 2016” (z 2008 r):  oraz „Unijny Szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego” (2002 r.). Zrównoważonemu Rozwojowi jako jednej z polityk horyzontalnych UE została poświęcona „Strategia Goeteborska” (Zrównoważona Europa dla Lepszego Świata: Strategia Zrównoważonego Rozwoju Unii Europejskiej, 2001) oraz bazująca na niej tzw. „Odnowiona Strategia Goeteborska” (Odnowiona strategia UE dotycząca trwałego rozwoju, 2006) mająca obowiązywać w rozszerzonej UE. Dokument ten przedstawia strategię jaka konieczna jest by UE sprostała wyzwaniom zrównoważonego rozwoju. Podkreśla się także konieczność solidarności światowej oraz wagę współpracy z partnerami spoza UE.

W dokumencie tym zrównoważony rozwój określany jest jako nadrzędny i długoterminowy cel UE. Naczelnym celem tej strategii jest zapewnienie obecnym i przyszłym pokoleniom wzrostu jakości życia. Warto przyjrzeć się szerzej temu dokumentowi, gdyż w znacznym stopniu warunkuje on sposób w jakim dziś patrzy się na zrównoważony rozwój w Unii Europejskiej.

Główne cele w świetle tego dokumentu to: ochrona środowiska naturalnego, sprawiedliwość i spójność społeczna, dobrobyt gospodarczy oraz realizacja naszych (UE) zobowiązań w skali międzynarodowej. Zasady kształtowania polityki są następujące:

• propagowanie i ochrona podstawowych praw;
• solidarność wewnątrz- i międzypokoleniowa;
• otwarte i demokratyczne społeczeństwo;
• udział obywateli;
• udział przedsiębiorstw i partnerów społecznych;
• integracja polityki;
• korzystanie z najlepszej dostępnej wiedzy;
• zasada ostrożności;
• obciążenie kosztami sprawców zanieczyszczenia;

W Strategii wyodrębniono także 7 głównych wyzwań oraz przypisano do nich cele ostateczne i operacyjne oraz działania. Główne wyzwania (wraz z celami ogólnymi) wedle tego dokumentu to:

• zmiany klimatu i czysta energia (ograniczyć zmiany klimatu oraz ich koszty i negatywne skutki, jakie obciążają społeczeństwo i środowisko naturalne);
• zrównoważony transport (dopilnować, by nasze systemy transportowe spełniały gospodarcze, społeczne i dotyczące środowiska potrzeby społeczeństwa, jednocześnie minimalizując ich niepożądany wpływ na gospodarkę, społeczeństwo i środowisko naturalne );
• zrównoważona konsumpcja i produkcja (propagować modele zrównoważonej konsumpcji i produkcji);
• ochrona zasobów naturalnych i gospodarowanie nimi (poprawić gospodarowanie zasobami naturalnymi oraz unikać ich nadmiernej eksploatacji, z uwagi na pożytki przynoszone przez ekosystemy);
• zdrowie publiczne (promować zdrowie publiczne na równych warunkach oraz poprawiać ochronę przed zagrożeniami dla zdrowia);
• integracja społeczna, demografia i migracja (stworzyć zintegrowane społeczeństwo dzięki uwzględnieniu solidarności wewnątrz- i międzypokoleniowej oraz zapewnić obywatel stabilną jakość życia, gdyż jest to koniecznym warunkiem trwałego indywidualnego komfortu);
• wyzwania w zakresie globalnego ubóstwa i trwałego rozwoju (aktywnie propagować na całym świecie trwały rozwój i dopilnować, by polityka wewnętrzna i zewnętrzna Unii Europejskiej była zgodna z globalnymi celami trwałego rozwoju oraz z międzynarodowymi zobowiązaniami Unii);

Najnowsza (z marca 2010 r.) strategia gospodarcza Unii Europejskiej – „Europa 2020″:

• http://ec.europa.eu/europe2020/index_en.htm
• http://ec.europa.eu/eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf
• http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/10/225&format=HTML&aged=1&language=PL&guiLanguage=en

określiła zrównoważony rozwój jako jeden z 3 najważniejszych czynników wzrostu gospodarczego (obok rozwoju inteligentnego i sprzyjającego włączeniu społecznemu).

Zrównoważony rozwój, nie jest rzecz jasna tylko martwym zapisem w dokumentach. Jest żywą ideą, którą warto stosować w praktyce chcąc podnosić jakość życia mieszkańców. W przełożeniu na naszą codzienność, dotyka on bardzo wielu obszarów naszego życia – począwszy od jakości wody, powietrza, żywności poprzez dostęp do edukacji i kończąc na uczestnictwie mieszkańców w życiu publicznym.

Inne ważne linki:

1. Strategia zrównoważonego rozwoju Polski do roku 2025, Ministerstwo Środowiska:
www.access.zgwrp.org.pl/materialy/dokumenty/StrategiaZrownowazonegoRozwojuPolski/index.html
2. Centrum Informacji o Środowisku (jednostka organizacyjna podległa Ministrowi Środowiska): www.ekoportal.gov.pl
3. Ministerstwo Gospodarki, podstrona poświęcona zrównoważonemu rozwojowi:
www.mg.gov.pl/Gospodarka/Zrownowazonyrozwoj
4. Centrum Informacji o Środowisku UNEP/GRID-Warszawa: www.gridw.pl
5. Fundacja Sendzimira: www.sendzimir.org.pl
6. Instytut na rzecz Ekorozwoju: www.ine-isd.org.pl
7. Europejska Agencja Środowiska: www.eea.europa.eu/pl/
8. Komisja Europejska, Program Wsparcia Zgodności Środowiskowej dla MŚP:
www.ec.europa.eu/environment/sme/legislation/greener_products_pl.htm
9. Komisja Europejska, Przedsiębiorstwa i przemysł, Zrównoważony i odpowiedzialny społecznie biznes:
www.ec.europa.eu/enterprise/policies/sustainable-business/index_pl.htm#top
10. Komisja Europejska, zrównoważony rozwój:
www.ec.europa.eu/youreurope/business/doing-business-responsibly/taking-sustainability-further/index_pl.htm
11. Polityka w zakresie ochrony środowiska: zasady ogólne, CIRCA (Collaborative workspace with partners of the European Institutions):
www.circa.europa.eu/irc/opoce/fact_sheets/info/data/policies/environment/article_7292_pl.htm
12. Komisja Środowiska Naturalnego oraz Sekretariatu Środowiska Naturalnego i Stałego Rozwoju Związku Miast Bałtyckich:
www.ubc-environment.net/index.php/main:frontpage?language=pl
13. Local Evaluation 21, narzędzie online przeznaczone dla jednostek samorządu terytorialnego do przeprowadzenia samooceny lokalnych procesów na rzecz zrównoważonego rozwoju:
www.localevaluation21.org/index.php?language=pl
14. Lokalna Agenda 21 – Warszawa: www.agenda21.waw.pl
15. Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego: www.movingsustainably.net
16. Projekt „Program upowszechniania osiągnięć nauki z zakresu zrównoważonego rozwoju i gospodarki opartej na wiedzy” prowadzony przez Wyższą Szkołę Ekonomiczną w Białymstoku (m.in. obszerna baza artykułów): www.gow-zr.pl
17. Serwis informacyjny ochrony środowiska: www.ekoinfo.pl
18. Urząd Zamówień Publicznych, Zielone zamówienia publiczne:
www.uzp.gov.pl/zagadnienia-merytoryczne/zielone-zamowienia
19. Platforma Partnerstwa Publiczno-Prywatnego: www.ppp.gov.pl

Do pobrania:

anglojęzyczne:

1. Council of the European Union, 2009 Review of the EU Sustainable Development Strategy – Presidency Report, Brussels 1.12.2009, 16818/09:
www.register.consilium.europa.eu/pdf/en/09/st16/st16818.en09.pdf
2. Eco-efficiency learning module, World Business Council for Sustainable Development:
www.wbcsd.org/web/publications/ee_module.pdf
3. Sustainable Development: Mapping Different Approaches, Bill Hopwood, Mary Mellor and Geoff O’Brien, Sustainable Development 13, 38–52 (2005):
www.geography.ryerson.ca/jmaurer/030_108art/030_108SustDevel.pdf
4. Sustainable development in the European Union, 2009 monitoring report of the EU sustainable development strategy (Eurostat):
www.epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-78-09-865/EN/KS-78-09-865-EN.PDF
5. The Fourth Pillar of sustainability. Culture’s essential role in public planning. By John Hawkes for the Cultural Development Network Victoria:
www.community.culturaldevelopment.net.au//Downloads/HawkesJon%282001%29TheFourthPillarOfSustainability.pdf
6. Urban Futures 2030. Urban Development and Urban Lifestyles of the Future, Heinrich Böll Stiftung:
www.boell.org/downloads/Urban_Futures_2030.pdf

polskojęzyczne:

1. Deklaracja z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju: www.vilp.de/Plpdf/p061.pdf
2. Polityka ekologiczna Państwa w latach 2009-2012 z perspektywą do roku 2016, Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2008:
www.mos.gov.pl/g2/big/2009_11/8183a2c86f4d7e2cdf8c3572bdba0bc6.pdf
3. Strategia Edukacji dla Zrównoważonego Rozwoju, Europejska Komisja Gospodarcza ONZ:
www.mos.gov.pl/g2/big/2009_04/4f3f267429420f4dfcb32b98f1ac8605.pdf
4. Prawo ochrony środowiska (Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r.):
http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20010620627
5. Karta Lipska na rzecz zrównoważonego rozwoju miast europejskich:
www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_miedzynarodowy/polityka_przestrzenna_ue/rozwoj_miast/Documents/Karta%20Lipska_PL_tlumaczenie%20Komitetu%20Regionow_1.pdf
6. Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego dotyczący strategii tematycznej w sprawie środowiska miejskiego, Bruksela, dnia 11.1.2006, KOM(2005) 718 wersja ostateczna:
www.ec.europa.eu/environment/urban/pdf/com_2005_0718_pl.pdf
7. Komunikat Komisji EUROPA 2020, Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu (Bruksela, 3.3.2010 KOM(2010) 2020 wersja ostateczna):
www.ec.europa.eu/eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf
8. „Odnowiona Strategia Goeteborska” (Odnowiona strategia UE dotycząca trwałego rozwoju, Bruksela, 26 czerwca 2006 r. (27.06)10917/06):
www.ec.europa.eu/sustainable/docs/renewed_eu_sds_pl.pdf
9. Strategiczne wytyczne Wspólnoty dla spójności (Decyzja Rady z dnia 6 października 2006 r. w sprawie strategicznych wytycznych Wspólnoty dla spójności (2006/702/WE):
www.ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/2007/osc/l_29120061021pl00110032.pdf
10. Szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego (Decyzja 1600/2002/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 lipca 2002 r. ustanawiająca szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego):
www.eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=DD:15:07:32002D1600:PL:PDF
11. Komunikat Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Uwzględnianie kwestii zrównoważonego rozwoju w polityce UE w różnych dziedzinach: Przegląd strategii Unii Europejskiej na rzecz zrównoważonego rozwoju – rok 2009 (Bruksela, dnia 24.7.2009 KOM(2009) 400 wersja ostateczna):
www.eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2009:0400:FIN:PL:PDF
12. Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego. Wyjść poza PKB. Pomiar postępu w zmieniającym się świecie. Bruksela, dnia 20.8.2009, KOM(2009) 433 wersja ostateczna:
www.eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2009:0433:FIN:PL:PDF
13. Zrównoważony rozwój w Unii Europejskiej. Raport monitorujący z 2009 r. w sprawie strategii zrównoważonego rozwoju UE (Streszczenie):
www.epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/865-PL/PL/865-PL-PL.PDF
14. Komunikat Komisji, Zrównoważona Europa dla Lepszego Świata: Strategia Zrównoważonego Rozwoju Unii Europejskiej (COM(2001)264 final):
www.ukie.gov.pl/HLP/files.nsf/0/8C8A8027E75B0FE3C1256E810041CE00/$file/komunikat.pdf
15. Krajowy Plan Działań w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2010-2012, Urząd Zamówień Publicznych, Warszawa 2010:
www.uzp.gov.pl/zagadnienia-merytoryczne/zielone-zamowienia/Krajowy%20Plan%20Dzia142an%20w%20zakresie%20zrownowazonych%20zamowien%20publicznych.pdf
16. „Kultura, a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo”, Polski Komitet ds. UNESCO: www.unesco.pl/sources/indexPop.htm
17. Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007-2013 wspierające wzrost gospodarczy i zatrudnienie (Narodowa Strategia Spójności):
www.funduszeeuropejskie.gov.pl/WstepDoFunduszyEuropejskich/Documents/NSRO_maj2007.pdf
18. „O partycypacji społecznej w planowaniu przestrzennym”, GRID Warszawa: www.gridw.pl/pspe/?id=16
19. Plan zrównoważonego rozwoju dla Polski: lokalne inicjatywy rozwojowe, aut. Marcin Gerwin, Earth Conservation:
www.sopockainicjatywa.org/earth/lokalne-inicjatywy-rozwojowe.php
20. Podręcznik „Wyzwania zrównoważonego rozwoju w Polsce”, Fundacja Sendzimira:
www.sendzimir.org.pl/podrecznik
21. Broszura informacyjna Zielone zakupy. Zielone zamówienia publiczne. Efektywność energetyczna i kryteria środowiskowe w procedurach zakupu urządzeń zużywających energię, 22. Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A.: www.kape.gov.pl/glp/docs/Ulotka_GLP.pdf
23. Ekologiczne zakupy! Podręcznik dotyczący ekologicznych zamówień publicznych, Komisja Europejska:
www.uzp.gov.pl/zagadnienia-merytoryczne/zielone-zamowienia/handbook_pl.pdf
24. „Ekonomia zrównoważonego rozwoju. Materiały do studiowania”, red. Bazyli Poskrobko:
www.gow-zr.pl/administrator/components/com_jresearch/files/publications/EZR%20materialy%20do%20studiowania.pdf
25. „Przewodnik wdrażania Zobowiązań z Aalborg. Podejście w 5 krokach”, ICLEI Local Governments for Sustainability:
www.localsustainability.eu/fileadmin/template/projects/localsustainability_eu/files/ACTOR-Guide_polish.pdf
26. Publikacje konferencyjne konferencji Uwarunkowania i mechanizmy zrównoważonego rozwoju, Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Białymstoku 2009:
www.konferencjazr.pl/index.php/publikacje
27. „Zrównoważona przyszłość w naszych rękach. Przewodnik po strategii zrównoważonego rozwoju UE”:
www.innowacje.dolnyslask.pl/zalaczniki/085_zrownowazony_rozwoj_UE.pdf
28. „Zrównoważony biznes. Podręcznik dla małych i średnich przedsiębiorstw”. Det Norske Veritas i Centrum CSR.PL (na zlecenie Ministerstwa Gospodarki)
www.mg.gov.pl/NR/rdonlyres/580AE0A6-1882-4288-B719-D7F16E658D6A/53568/Podrecznik_zrownowazonybiznes.pdf
29. „Zrównoważony rozwój Metropolii Silesia”, B. Maciejewska, D. Szwed, Fundacja ‘Przestrzenie Dialogu’ we współpracy z Fundacją im. Friedricha Eberta, Przedstawicielstwo w Polsce, 2010:
www.przestrzeniedialogu.org/download/RAPORT_zrownowazony_rozwoj_metropolia_silesia.pdf
30. „Zrównoważony rozwój miasta: aspekty planistyczne”, Lidia Mierzejewska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
www.rr.amu.edu.pl/files/RR_05__05.pdf

Polecane książki:

1. „Ekonomia zrównoważonego rozwoju. Teoria i Praktyka”, Holger Rogall, Zysk i S-ka, Warszawa 2010;
2. „Konsumpcja a perspektywy zrównoważonego rozwoju”, Dariusz Kiełczewski, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2008;
3. „Przyszłość ekorozwoju”, Stefan Kozłowski, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007;
4. „Społeczne aspekty zrównoważonego rozwoju wsi w Polsce”, red. Hanna Podedworna, Paweł Ruszkowski, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2008;
5. „Zadania samorządu terytorialnego w zakresie ochrony środowiska”, Anna Barczak, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2006;
6. „Zrównoważony rozwój regionów uprzemysłowionych”, red. Elżbieta Lorek, T.1, T.2, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2009;
7. „Zrównoważony rozwój w systemie prawa”, Zbigniew Bukowski, TNOIK Dom Organizatora, Toruń 2009;